Bernard Mandeville
De oorsprong van
de eer en het nut van
christelijkheid bij oorlog
‘De uitvinding van de eer is voor de beschaafde samenleving veel gunstiger dan die van de deugd.’
Was getekend,
Bernard Mandeville
‘Mandevilles filosofische opvattingen hebben bijgedragen aan onze hedendaagse welvaart, niet in de laatste plaats in zijn geboortestad Rotterdam. We mogen gerust stellen dat de “ondeugd” zoals geïnterpreteerd door Mandeville ook vandaag de dag nog hoogtij viert. De mens doet de dingen veelal niet omwille van de deugdzaamheid, maar eerder uit eigenbelang en winstbejag. Of hij doet ze om eer en invloed te verwerven, of omgekeerd, om afkeuring en schaamte te voorkomen. Op eigen belang gericht handelen is een machtige drijfveer die zowel individuele als maatschappelijke vooruitgang stimuleert. Dat geldt ook voor landen onderling binnen organisaties als de eu.’
-- dr. Bernard Bot, voormalig Minister van Buitenlandse Zaken, in de veertiende Mandeville Lezing, 21 mei 2008
‘Lezen, die man!’
-- prof. André Hanou, hoogleraar Oudere Nederlandse Letterkunde, over Bernard Mandeville
Bernard Mandeville
De oorsprong van de eer en het nut van christelijkheid bij oorlog
Verzameld werk, deel iv
ISBN: 978 90 477 0162 0. Status: in voorbereiding; geplande verschijning: 2009.
Voor de inhoudsopgave van dit deel, zie hieronder.
Vertaald en toegelicht door Arne C. Jansen
Met een inleiding van prof. dr Hans Achterhuis. Hans Achterhuis (1942) studeerde theologie en filosofie. Hij schreef over Mandeville in Het rijk van de schaarste (1988) en Met alle geweld (2008).
De eer conditioneert onze menselijke natuur met ontelbare en steeds weer nieuwe trucs. Voortdurend proberen wij anderen te behagen en te bevredigen door ‘de gunstige mening die de mens over zichzelf heeft, te paaien, goed te keuren of te vergroten’, aldus Bernard Mandeville. Het beginsel van de eer is strijdig met dat van de christelijkheid. Toch slagen de geestelijken erin om met ‘die heilige speelgoedwinkel’ -- de term is van Mandeville -- ‘de mensen stompzinnig te laten geloven dat het toppunt van trots niet strijdig is met de grootste nederigheid’. En iedere politicus weet dat het altijd de moeite loont om de godsdienst in een ruzie te betrekken. De meest geriefelijke gedachte voor de mensen is immers dat ‘dat hun vijanden ook de vijanden van God zijn’.
Kern van dit boek is Mandevilles onderzoek naar de oorsprong van de eer, die het bindmiddel is van elke beschaafde samenleving, maar op gespannen voet staat met het beginsel van de christelijke leer. Diezelfde spanning is ook voelbaar in het eveneens opgenomen ‘Onderzoek naar de veelvuldige terechtstellingen in Tyburn’, waarin Mandeville zich richt tegen de even hardvochtige als corrupte praktijk in het godsdienstige Engeland van zijn tijd om de minste of geringste ongewenste gedraging als een halsmisdaad te bestraffen.
Fragment uit Bernard Mandeville,
Een onderzoek naar de oorsprong van de eer en het nut van christelijkheid bij oorlog,
in vier dialogen tussen Horatio en Cleomenes.
‘Cleomenes: Ik geloof waarlijk dat er geen betere soldaten zijn dan er zich onder de christenen bevinden. En ik geloof hetzelfde wat schilders betreft. Maar ik ben er wel zeker van dat de besten in beide beroepen vaak bij lange na niet de beste christenen zijn. De leer van Christus leert mensen niet te vechten, net zo min als te schilderen. Dat Engelsen goed vechten, is niet te danken aan hun christelijkheid. De vrees voor schande is in staat de meeste mannen dapper te maken. Soldaten worden door discipline gemaakt. Hen trots maken op hun beroep en hen bezielen met de liefde voor glorie, dat zijn de zekerste kunstgrepen om ze moedig te maken. Godsdienst heeft er niets mee te maken. De Koran beveelt zijn volgelingen te vechten en hun geloof te verspreiden met wapens en geweld, ja, die belooft het paradijs aan allen die in de strijd tegen ongelovigen sneuvelen. Toch zie je hoe vaak de Turken tegen de Duitsers de plaat hebben gepoetst, terwijl de laatsten geringer in aantal waren.
Horatio: Toch vechten mensen nooit met een grotere hardnekkigheid dan in godsdienstoorlogen. Als het niet vanzelfsprekend was geweest dat mensen door het prediken tot de strijd zouden worden aangemoedigd, zou Samuel Butler de kansel nooit de kerkelijke trom hebben genoemd.’
‘Cleomenes: Geestelijken die van mening verschillen, zijn onverzoenlijk en er nooit om bekend geweest dat ze enige tegenstander met kalmte of gematigdheid behandelen. Het is tot dusver nog nooit vertoond, dat twee geloofsgemeenschappen van christenen wel in één belang overeenstemden en van harte samengingen, behalve wanneer zij onderdrukt werden of onmiddellijk gevaar liepen schade te lijden door een voor beide gemeenschappelijke vijand.’
Geb. 300 pagina’s
Omslagbeeld: William Hogarth, The Idle ’Prentice Executed at Tyburn (1747) -- beeld van een kar met daarop de dominee met opgeheven vinger naast de ter dood veroordeelde in een carnavaleske parade naar de galg.
Oorspronkelijke titels: An Enquiry into the Origin of Honour, and the Usefulness of Christianity in War (1732); An Enquiry into the Causes of the Frequent Executions at Tyburn, and a Proposal for Some Regulations Concerning Felons in Prison, and the Good Effects to Be Expected from Them, to Which Is Added a Discourse on Transportation, and a Method to Render That Punishment More Effectual (1725); Letter to the Author of the British Journal (1725); Wishes to a Godson, with other Miscellany Poems (1712).
_*_
Nadere informatie over de inhoud
1. Een onderzoek naar de oorsprong van de eer en het nut van christelijkheid bij oorlog
Inhoud (zonder bladzijdennummers)
Eerste dialoog
EER is wordt gebaseerd op een hartstocht in de menselijke natuur, waarvoor geen naam bestaat
De redenen van de schrijver om het woord zelfvoorkeur te munten
Hoe de hartstocht van zelfvoorkeur wordt ontdekt bij kinderen
Een definitie van eer en wat zij in wezen is
De mening van de schrijver toegelicht door wat we weten van oneer of schande
De verschillende symptomen van trots en schaamte in het mechanisme van de mens
Zijn beide het resultaat van dezelfde hartstocht
Het woord eer, als het een beginsel van moed en deugd betekent, is van gotische afkomst
Alle samenlevingen van mensen zijn eeuwig op zoek naar geluk
De ware reden waarom geen natie kan worden geregeerd zonder godsdienst, onderzocht in
Waarom geen één soort of mate van afgoderij meer of minder ongerijmd kan zijn dan een ander
Voor wat voor doeleinden alle godsdiensten even dienstbaar kunnen zijn
Alle mensen worden geboren met de vrees voor een onzichtbare oorzaak.
De nuttigheid van die vrees, wat godsdienst betreft
De onmogelijkheid om atheïsme algemeen aanvaard te maken
Godsdienst geen uitvinding van politici
De weldaad verwacht van de noties van eer
De redelijkheid van ’s mensen daden onderzocht
Hoe de strengheid van het evangelie voor het eerst werd afgekeurd, en het gevolg
Hoe ’s mensen daden strijdig kunnen zijn met hun geloof
Dat vele slechte christenen toch ontzag werd ingeboezemd door de vrees voor schande, gaf het eerste aangrijpingspunt voor de uitvinding van de eer als een beginsel
Waarvoor zijn we bang bij de vrees voor schande
Waarom het beginsel van de eer van meer nut is geweest voor de samenleving dan dat van de deugd
Het beginsel van de eer, botsend met dat van christelijkheid
Redenen waarom de kerk van Rome trachtte ze te verzoenen
De echte bedoeling van legenden en romans
De krijgslisten van de kerk van Rome om het lekendom tot slaaf te maken
Wat aanleiding gaf tot de gewoonte van duelleren
Tweede dialoog
Over het beginsel van de eer bij het schone geslacht
De motieven van vrouwen die non worden, zelden godsdienstig
Wat het meest dienstbaar is voor het behoud van kuisheid bij vrouwen, godsdienst of zelfvoorkeur
Hoe de noties betreffende het beginsel van eer algemeen aanvaard werden
De eigenschappen die noodzakelijk worden gevonden bij een man van eer
Maar moed alleen is voldoende om de hoedanigheid te verwerven
Wanneer de mode van het duelleren op haar hoogtepunt was
Hoven van eer opgericht in Frankrijk
Wetten van eer door deze gemaakt om het duelleren te voorkomen
Waarom die wetten het omgekeerde waren van alle andere
De wetten van eer ingevoerd als levensecht
Het effect dat zulke wetten moeten hebben op de menselijke aard
De argumenten die een ware christen zou gebruiken om mannen het duelleren te ontraden
De redenen waarom mannen worden veracht die beledigingen nemen zonder ze zich aan te trekken
Geen schaarste aan gelovers in Christus
Het beginsel van de eer tegengesteld aan christelijkheid
Waarom het beginsel van de eer op velen een grotere werkzaamheid heeft dan godsdienst
Hoe mensen zichzelf kunnen aanbidden
Equivalenten voor zweren
Een bespottelijk voorstel van Horatio ten koste van de veronderstelling dat eer een afgod is
Een passage in De fabel van de bijen verdedigd
Satire dient even weinig vertrouwd te worden als panegyriek
Wat er ook behoort tot eer of schande heeft zijn grondslag in de hartstocht van zelfvoorkeur
De kerk van Rome is sluw in het rekening houden met de menselijke natuur
Heraldiek is van grote invloed op de hartstocht van zelfvoorkeur
Over de heiligverklaring van heiligen en de verschillende doelen die zij dienen
Het gebrek aan vooruitziende blik bij de eerste hervormers
De wereldlijke wijsheid van de kerk van Rome
Haar toegeven dat de zelfverloochening, vereist in het evangelie, in letterlijk zin geldt
Het grote gebruik dat zij ervan gemaakt heeft
De analogie tussen paapse godsdienst en een fabriek
Het gevaar dat er zit in het wegverklaren van de zelfverloochening van het evangelie
Hoe de zelfverloochening van sommigen van nut kan lijken te zijn voor anderen die er geen beoefenen
Gemakkelijke casuïsten kunnen slechts de beau monde tevreden stellen.
Jezuïeten verklaren zelfverloochening in het algemeen niet weg
Wat voor soort predikers het snelst geloofwaardig worden onder de massa
Mensen kan gemakkelijk worden onderwezen wat niet strijdig is met aanvaarde meningen
De macht van opvoeding, wat zelfverloochening betreft
Het gebruik dat de kerk van Rome heeft gemaakt van vulgaire noties
Geestelijken die aan de rede van de mens appelleren, behoren zich verschillend te gedragen van hen die onvoorwaardelijk geloof leren
Waarom de luxe van een paapse geestelijkheid het lekendom minder aanstoot geeft dan die van de protestanten
Waarover de kerk van Rome niet lijkt te wanhopen
De politiek van Rome ontzagwekkender dan welke andere ook
Wat altijd het paapse belang in Engeland in stand moet houden
De meest waarschijnlijke stelregels om zowel de groei van ongodsdienstigheid en goddeloosheid als van paperij en bijgeloof te belemmeren
Wanneer de letterlijke betekenis van woorden verkozen dient te worden boven de figuurlijke
Wat de hervormers zouden hebben kunnen voorzien
Wat het lot van alle geloofsgemeenschappen is geweest en altijd zal zijn
Derde dialoog
Het begin van alle aardse dingen was laag
De reden van de hoge waarde die mensen hebben voor dingen waarin zij maar het minste aandeel hebben
Of de beste christenen de best soldaten zijn
Opmerkingen over het woord verschil
Een uitweiding van Horatio
Waarom godsdienstoorlogen het meest wreed zijn
De pretenties van het Hugenotenleger in Frankrijk en die van de Steiloren in Engeland, bijna dezelfde.
Wat de reactie van hun tegenstanders was
Wat het natuurlijke gevolg zou zijn van zulke verschillen
Bijgeloof en enthousiasme kunnen mensen laten vechten, maar de leer van Christus kan dit nooit.
Wat wordt vereist bij een soldaat om deugdzaam en goed te worden genoemd
Gevallen waarin verdorven kerels en de grootste schurken goed hebben gevochten
Wat bij soldaten wordt geprezen, en wat niet
Geestelijken in legers zelden rigide casuïsten
Hoe troepen de reputatie kunnen verwerven van goede christenen te zijn
Waarom geestelijken noodzakelijk zijn in legers
Waarom de ergste godsdienst voordeliger voor de samenleving dan atheïsme
Of predikers van het evangelie mensen ooit aan het vechten brachten
Het gebruik dat gemaakt kan worden van het oude testament
Een eeuwige stelregel in de politiek
Wanneer het evangelie wordt gepredikt aan militairen, en wanneer het terzijde wordt gezet
Of de zienswijzen van Cromwell om een uiterlijk vertoon van vroomheid te bevorderen godsdienstig of politiek waren
De grondslag van de ruzies die de burgeroorlog veroorzaakten
Hoe mensen die oprecht zijn in hun godsdienst, ertoe kunnen worden gebracht om te handelen tegen het voorschrift ervan in
Wanneer niet langer een beroep behoort te worden gedaan op het evangelie
Een belofte om te bewijzen wat een paradox lijkt te zijn
Waarvoor alle priesters zich in alle legers hebben ingespannen
De gevoelens die de Steiloren werden ingeboezemd
Het gebruik dat een geslepen verdorven generaal waarschijnlijk zou maken van een kritieke toestand, zoals hier aangeduid
Hoe mensen oprecht kunnen zijn en in vele opzichten zedelijk goed, en slechte christenen
Hoe een obscure man zichzelf tot de hoogste post in een leger zou kunnen verheffen en een heilige kan worden gevonden, ook al was hij een atheïst was
Hoe verdorven mensen tot nuttige soldaten kunnen worden gemaakt
Hoe de meest onverbeterlijke stakker als een soldata een voordeel kan krijgen van een uiterlijk vertoon van devotie bij anderen
Dat mensen oprechte gelovers kunnen zijn en toch verdorven levens leiden
Hoe zelfs slechte mensen opgevrolijkt kunnen worden door het preken
Huichelaars kunnen, om een uiterlijke schijn te bewaren, even nuttig zijn als oprechte mensen
Er zijn twee soorten huichelaars zeer verschillend van elkaar
Vierde dialoog
Een bezwaar van Horatio betreffende vastendagen
In wat voor oorlog zij nuttig zouden kunnen zijn, als ze gepast worden gehouden
Hoe christelijkheid dienstbaar kan worden gemaakt voor antichristelijke doeleinden
Wat in Engeland wordt verstaan onder het houden van een vastendag
De echte leer van Christus kan geen aanmoediging tot vechten geven
Gevallen waarin geestelijken zichzelf niet strikt gebonden lijken te vinden aan het evangelie
De kunst van het preken in legers
Het gebruik dat een politicus kan maken van buitengewone dagen van devotie, afgezien van elke gedachte aan godsdienst
De ellendige noties, die velen van het gewone volk hebben van godsdienst
Hoe de herinnering aan een vastendag een verdorven soldaat kan beïnvloeden
De invloed die het preken kan hebben op onwetende sympathisanten van godsdienst
De dagen van smeekbeden onder de ouden
Een algemeen vertoon van godsdienst kan niet te allen tijde teweeg worden gebracht
In welke toestand het alleen uitvoerbaar is
Een kenmerk van Cromwell
Een geest van deftigheid ingevoerd onder militairen
Een verbetering in de kunst van het vleien
Een bewijs dat wat mensen in de recente oorlogen goed deed vechten, niet hun godsdienst was
Waarom geen legers zouden kunnen voortbestaan zonder godsdienst
Een recapitulatie van wat in deze en de vorige dialoog naar voren is gebracht
De instemming van Horatio
2. Een onderzoek naar de oorzaken van de veelvuldige terechtstellingen in Tyburn,
en een voorstel voor enkele regelingen betreffende misdadigers in de gevangenis, en de goede effecten die hiervan te verwachten zijn. Waaraan is toegevoegd een verhandeling over deportatie, en een methode om die straf doeltreffender te maken
Inhoud
Hoofdstuk I
Over diefstalboete, of de misdaad van het schikken van een misdrijf.
Hoofdstuk II
Over de kwalijke gevolgen van diefstalboete en de losbandigheid van misdadigers in Newgate.
Hoofdstuk III
Over de dag van de terechtstelling, de reis naar Tyburn en iets ten behoeve van anatomische ontledingen.
Hoofdstuk IV
Over de verkeerde oordelen die over het gedrag van stervende boosdoeners worden aangenomen.
Hoofdstuk V
Over bepalingen betreffende misdadigers in de gevangenis en de gunstige gevolgen die ervan te verwachten zijn.
Hoofdstuk VI
Over verbanning en een methode om straf doeltreffender te maken.
3. Een brief in verband met de veelvuldige terechtstellingen in Tyburn in de British Journal van 24 april en 1 mei 1725.